Zabawy dywanowe rozgrywają się w kręgu na dywanie, bez przestawiania mebli, i trwają od pięciu do piętnastu minut. Nauczyciel dobiera je do jednej z czterech funkcji – integracji, ruchu, wyciszenia lub nauki – zależnie od poziomu pobudzenia grupy. Kłębek życzliwości buduje więzi poprzez podawanie nitki wełny z komplementem, a masażyk Pizza wycisza dzieci dotykiem na plecach. Karuzela i kalambury przedszkolne uczą odpowiednio koordynacji ruchowej oraz odczytywania gestów jako symboli.
Jak zorganizować zabawę na dywanie?
Organizacja zabawy dywanowej wymaga ustawienia dzieci w kręgu, wyznaczenia roli prowadzącego nauczycielowi oraz jasnego sygnału rozpoczęcia i zakończenia. Krąg komfortowo obejmuje do dwudziestu pięciu dzieci – powyżej tej liczby trudno zachować kontakt wzrokowy między wszystkimi uczestnikami. Przestrzeń dywanu powinna dawać każdemu dziecku około pół metra kwadratowego swobody ruchu.
Ustawienie w kręgu wymaga dywanu o powierzchni pozwalającej rozstawić dzieci w odległości ramienia od siebie, bez dotykania się łokciami. Przy grupie liczącej dwadzieścia pięć dzieci sprawdza się podział na dwa mniejsze kręgi prowadzone równolegle przez nauczyciela i pomoc nauczyciela, bo pojedynczy krąg tej wielkości trudno utrzymać w skupieniu dłużej niż kilka minut. Wielkość kręgu wpływa bezpośrednio na czas trwania zabawy – mniejsza grupa pozwala wydłużyć aktywność bez utraty uwagi dzieci. Metoda pracy w kręgu, rozwijana w ramach pedagogiki zabawy Klanza, zakłada właśnie taki podział przy większych grupach.
Nauczyciel w zabawie dywanowej pełni rolę modelującą – siada lub kuca na wysokości oczu dzieci, wypowiada instrukcje krótkimi zdaniami i sam wykonuje pierwszy gest, zanim poprosi o powtórzenie. Ta pozycja fizyczna ma znaczenie większe niż sama treść instrukcji, bo dzieci w wieku przedszkolnym uczą się głównie przez obserwację i naśladowanie. Prowadzący, który stoi nad grupą, budzi mniejsze zaangażowanie niż ten, który siada w kręgu na równi z dzieckiem. Nauczyciel kontroluje też głośność własnego głosu – zbyt donośny ton podczas zabawy wyciszającej działa odwrotnie do zamierzonego efektu.
Sygnał rozpoczęcia i zakończenia zabawy dywanowej pomaga dzieciom przełączyć się między aktywnościami bez przeciągającego się chaosu. Sprawdza się krótkie uderzenie w tamburyn, dzwonek albo prosta fraza śpiewana zawsze w tej samej melodii, na przykład „raz, dwa, trzy, na dywanie usiądź Ty”. Powtarzalność sygnału – ten sam dźwięk każdego dnia – skraca czas potrzebny na zebranie grupy z kilku minut do kilkudziesięciu sekund po dwóch lub trzech tygodniach stosowania. Sygnał kończący działa na podobnej zasadzie i zapobiega sytuacji, w której dzieci nie wiedzą, czy zabawa już się skończyła.
Zabawy dywanowe według celu
Zabawy dywanowe różnią się przede wszystkim celem, jaki mają osiągnąć w grupie. To reprezentatywne przykłady – po jednym z funkcji integracyjnej, ruchowej, wyciszającej i dydaktycznej.
Kłębek życzliwości
Kłębek życzliwości to zabawa integracyjna, w której dzieci siedzące w kręgu podają sobie kłębek wełny, trzymając nitkę i mówiąc miłe słowo do wybranej osoby, aż powstanie pajęczyna łącząca całą grupę.
Do zabawy potrzebny jest kłębek wełny w jaskrawym kolorze, najczęściej czerwonym lub żółtym, żeby nitka była wyraźnie widoczna na tle dywanu. Grupa liczy od piętnastu do dwudziestu dzieci w wieku od czterech do sześciu lat – młodsze dzieci trudniej formułują komplement skierowany do konkretnej osoby. Nauczyciel siedzi w kręgu jako pierwszy uczestnik i demonstruje wzór wypowiedzi, na przykład „podobają mi się Twoje włosy” albo „lubię, jak się ze mną śmiejesz”.
Dziecko trzymające kłębek owija koniec nitki wokół nadgarstka, wypowiada komplement do wybranego kolegi i przekazuje mu kłębek, zachowując swój odcinek wełny. Zabawa trwa od ośmiu do dwunastu minut, w zależności od liczebności grupy, i kończy się, gdy każde dziecko otrzyma nitkę przynajmniej raz. Powstała w ten sposób pajęczyna staje się widocznym symbolem połączenia całej grupy, co nauczyciel może podkreślić słownie na zakończenie.
Zabawa rozwija empatię i słownictwo związane z wyrażaniem pozytywnych emocji wobec innych osób. Dzieci ćwiczą też cierpliwość, bo muszą czekać na swoją kolej, trzymając napiętą nitkę przez kilka minut. Regularne stosowanie tej zabawy w pierwszych tygodniach roku przedszkolnego przyspiesza wzajemne poznawanie się dzieci nowej grupy.
Karuzela
Karuzela to zabawa ruchowa, w której dzieci trzymają się za ręce, tworząc krąg, i poruszają się w rytm piosenki, zmieniając tempo z wolnego na szybkie i odwrotnie.
Do zabawy potrzeba kilku dzieci, żeby krąg utrzymał stabilny kształt podczas ruchu – mniejsza liczba uczestników powoduje, że koło się zapada. Wiek uczestników obejmuje całe przedszkole, od trzech do sześciu lat, bo trudność zabawy reguluje się tempem piosenki, nie treścią instrukcji. Piosenka towarzysząca karuzeli ma prostą melodię i powtarzalny tekst, co ułatwia dzieciom synchronizację ruchu z rytmem – podobny mechanizm wykorzystują zabawy logorytmiczne, łączące słowo z ruchem w stałym tempie.
Zabawa zaczyna się od wolnego kroku w jedną stronę, po czym na sygnał nauczyciela tempo przyspiesza do biegu, a następnie znów zwalnia. W jednej rundzie trwającej około pięciu minut tempo zmienia się trzy razy, co zapobiega zbyt szybkiemu zmęczeniu młodszych dzieci. Nauczyciel obserwuje grupę i przerywa zabawę, gdy zauważa nadmierne pobudzenie, przechodząc od razu do aktywności wyciszającej.
Karuzela rozwija koordynację ruchową i umiejętność reagowania na zmieniający się sygnał słuchowy. Dzieci ćwiczą też współpracę w grupie, bo tempo kręgu zależy od tego, jak wszyscy uczestnicy dopasowują krok do sąsiadów. Zabawa działa dobrze jako przerywnik między zajęciami stolikowymi, kiedy grupa potrzebuje krótkiego rozładowania energii.
Masażyk Pizza
Masażyk Pizza to zabawa wyciszająca, w której dzieci siedzą jedno za drugim i naśladują na plecach kolegi kolejne czynności związane z przygotowaniem pizzy, od wałkowania ciasta po pieczenie.
Zabawa nie wymaga żadnych przedmiotów – jedynym narzędziem są dłonie dzieci, co czyni ją dostępną w każdej sali bez przygotowania. Uczestniczą dzieci od czterech do sześciu lat, siedzące w rządku lub w kręgu, każde odwrócone do pleców osoby siedzącej przed sobą. Podobne techniki dotykowe, choć skierowane na dłonie, wykorzystują zabawy paluszkowe, oparte na tym samym mechanizmie kontaktu dotykowego łączonego z opowieścią.
Sekwencja masażu obejmuje sześć kroków – wałkowanie ciasta otwartymi dłońmi, posypanie mąką lekkim stukaniem palców, rozsmarowanie sosu kolistymi ruchami, układanie kawałków szynki delikatnym uciskiem, posypanie serem drobnym stukaniem opuszków i na końcu pieczenie w piecu, symbolizowane głaskaniem całych pleców. Cała sekwencja trwa od pięciu do siedmiu minut, a nauczyciel odczytuje tekst rymowany, dopasowując tempo słów do tempa gestów. Po zakończeniu dzieci zamieniają się rolami, żeby każde otrzymało masaż na własnych plecach.
Kalambury przedszkolne
Kalambury przedszkolne to zabawa dydaktyczna, w której jedno dziecko pokazuje pantomimą wylosowane hasło, na przykład zwierzę albo czynność, a pozostałe dzieci siedzące w kręgu na dywanie zgadują odpowiedź.
Hasła do zabawy przygotowuje nauczyciel wcześniej, dzieląc je na kategorie tematyczne – zwierzęta, zawody, czynności dnia – dopasowane do słownictwa poznawanego aktualnie w grupie. Uczestniczą dzieci od pięciu do sześciu lat, bo młodsze dzieci mają trudność z odczytywaniem cudzych gestów jako symboli. Tego typu ćwiczenia klasyfikuje się jako zabawy dydaktyczne, bo łączą element rozrywki z celowym poszerzaniem słownictwa dziecka.
Jedna runda trwa około dwóch minut – dziecko losuje karteczkę z obrazkiem, przez chwilę zastanawia się nad sposobem przedstawienia hasła, a następnie pokazuje je bez słów przed grupą. W jednej sesji zmieniają się od sześciu do ośmiu dzieci, co daje całej zabawie od piętnastu do dwudziestu minut łącznego czasu trwania. Nauczyciel pilnuje kolejności losowania, żeby każde dziecko z grupy miało szansę zaprezentować przynajmniej jedno hasło w ciągu tygodnia.