Zabawa symboliczna polega na nadawaniu przedmiotom i sytuacjom nowych znaczeń, gdy klocek staje się samochodem, a dywan zamienia się w morze. Rozwija się w trzech fazach – od naśladowania pojedynczych czynności, przez substytucję przedmiotów, aż po role i scenariusze grupowe. Wszelkie formy tej zabawy, od zastępowania przedmiotów do zabaw tematycznych grupowych, angażują różne poziomy wyobraźni dziecka.
Czym jest zabawa symboliczna?
Zabawa symboliczna to aktywność, w której dziecko nadaje przedmiotom, gestom i całym sytuacjom nowe znaczenie, odgrywając role oraz zdarzenia nieobecne w danym momencie. Klocek staje się wtedy samochodem, a dywan zamienia się w morze pełne rekinów. Różni ją od zabawy funkcjonalnej i konstrukcyjnej właśnie ten element fikcji i udawania. W przedszkolnej zabawie czterolatek potrafi już utrzymać jedną rolę przez dłuższy czas i negocjować z kolegami, kto będzie kim. Starsze przedszkolaki, podczas zabawy w szkołę, chętnie przydzielają dorosłemu rolę ucznia albo kolegi z klasy, co samo w sobie jest już oznaką dojrzałej, wielowątkowej fabuły.
Zabawa funkcjonalna polega na używaniu przedmiotu zgodnie z jego rzeczywistym przeznaczeniem – dziecko wkłada klocki do pudełka albo pcha samochodzik po podłodze, ćwicząc ruch i chwyt. Ten sam plastikowy kubek w rękach dwulatka najpierw służy do picia, czyli działa funkcjonalnie. Gdy kilka miesięcy później dziecko przykłada go do ucha i mówi „halo, tu mama”, ten sam przedmiot zaczyna pełnić funkcję symboliczną, bo reprezentuje coś, czym fizycznie nie jest. Ta zmiana znaczenia jednego przedmiotu to najprostszy dowód, że w umyśle dziecka pojawiła się zdolność do udawania.
Zabawa konstrukcyjna różni się celem – dziecko dąży w niej do wytworzenia konkretnego efektu, na przykład wieży z klocków, rysunku albo babki z piasku, a satysfakcję daje gotowy produkt. W zabawie symbolicznej liczy się natomiast proces udawania, nie efekt końcowy. Przedmiot użyty w zabawie zmienia się w rekwizyt, czyli narzędzie służące odegraniu fikcyjnej sytuacji, a dziecko często przyjmuje przy tym rolę – staje się mamą, kierowcą albo smokiem.
Jakie formy przybiera zabawa symboliczna?
Poza osią wieku zabawę symboliczną można też opisać przez pryzmat rodzaju czynności symbolicznej, niezależnie od tego, w jakim wieku dziecko akurat się znajduje. Najprostszą formą jest zamiana jednego przedmiotu na inny, kolejną – przypisywanie fikcyjnych cech rzeczom i osobom, a najbardziej złożoną – odgrywanie ról i wspólne scenariusze grupowe.
Zastępowanie przedmiotów
Zastępowanie przedmiotów to najprostsza forma zabawy symbolicznej – dziecko używa jednego, zwykle neutralnego przedmiotu w funkcji zupełnie innej rzeczy. Patyk znaleziony na spacerze staje się łyżką do mieszania „zupy” z piasku, a plastikowa miska zamienia się w kask motocyklisty. Wystarczy luźne podobieństwo kształtu, by wyobraźnia dziecka dopowiedziała resztę.
Przedmiot neutralny, czyli taki, który nie ma jednej, narzuconej z góry funkcji, sprawdza się w tej formie najlepiej, bo nie ogranicza wyobraźni do jednego skojarzenia. Klasycznym przykładem domowym jest drewniana łyżka kuchenna, która w rękach trzylatka bywa mikrofonem, mieczem, wiosłem albo różdżką – w zależności od dnia i nastroju zabawy. Rodzic nie musi w żaden sposób sugerować tych zastosowań, wystarczy, że przedmiot jest dostępny i bezpieczny w użyciu. Brak jednej, oczywistej funkcji czyni z takiego przedmiotu najbardziej uniwersalny rekwizyt zabawowy.
Zamiana przedmiotu opiera się zwykle na jednym z dwóch skojarzeń – podobieństwie kształtu, jak w przypadku patyka i łyżki, albo podobieństwie sposobu użycia, jak wtedy, gdy pilot od telewizora staje się telefonem, bo obydwa trzyma się przy uchu. Młodsze dzieci częściej sięgają po pierwsze skojarzenie, starsze przedszkolaki radzą sobie już z bardziej abstrakcyjnymi podstawieniami, gdzie związek między przedmiotem a jego nową funkcją jest odległy. Obserwacja tego, po jakie skojarzenia sięga dziecko, mówi wiele o poziomie jego myślenia abstrakcyjnego. Rodzaj wybieranego skojarzenia zmienia się wraz z wiekiem dziecka.
Regularne zastępowanie przedmiotów ćwiczy elastyczność poznawczą, czyli zdolność do patrzenia na tę samą rzecz z różnych perspektyw i przypisywania jej wielu możliwych zastosowań. Dziecko, które nauczyło się, że łyżka bywa i łyżką, i mieczem, łatwiej później radzi sobie z zadaniami wymagającymi nieszablonowego myślenia. Ta forma zabawy nie wymaga żadnych specjalnych zabawek – działa równie dobrze z przedmiotami codziennego użytku, co bywa dużą ulgą dla domowego budżetu. Elastyczność poznawcza wypracowana w zabawie przekłada się później na kreatywne rozwiązywanie problemów.
Przypisywanie nowych cech
Przypisywanie nowych cech polega na nadawaniu przedmiotom lub osobom właściwości, których naprawdę nie mają, bez fizycznej zamiany jednego obiektu na drugi. Pluszowy miś nagle zaczyna mówić własnym głosem, a zwykła poduszka „parzy”, bo dziecko ogłosiło, że jest rozgrzanym piecem. W przeciwieństwie do zastępowania przedmiotów, sam obiekt zostaje ten sam – zmienia się tylko jego wyobrażona właściwość.
Różnica między tą formą a zwykłą substytucją jest subtelna, ale istotna – przy zastępowaniu przedmiot pełni funkcję innego obiektu, natomiast przy przypisywaniu cech pozostaje sobą, zyskując jedynie dodatkową, fikcyjną właściwość. Miś nie staje się kimś innym, tylko nagle potrafi latać albo mówić po angielsku. Ten rodzaj zabawy wymaga nieco większej dojrzałości poznawczej, bo dziecko musi utrzymać w głowie jednocześnie prawdziwą naturę przedmiotu i jego fikcyjną nadbudowę. Utrzymanie dwóch sprzecznych informacji naraz jest tu kluczowym wyzwaniem poznawczym dla trzy- i czterolatka.
Antropomorfizacja, czyli nadawanie zwierzętom lub przedmiotom ludzkich cech i emocji, jest jedną z najczęstszych odmian tej formy zabawy. Dziecko przypisuje misiowi strach przed ciemnością, radość z urodzin albo złość na kolegę, mimo że zabawka oczywiście niczego nie czuje. Taka projekcja emocji na przedmiot pomaga dziecku nazywać i porządkować własne stany wewnętrzne, bo łatwiej mówić o strachu misia niż o własnym strachu wprost. Nadawanie zabawce ludzkich emocji bywa dla dziecka bezpieczniejszym sposobem mówienia o sobie.
Popularnym przykładem jest też nadawanie przedmiotom mocy fizycznych, których nie posiadają – klocek „lata” nad głową dziecka, wydając przy tym dźwięk silnika, a szalik zamienia się w pelerynę dającą niewidzialność. Tego typu zabawa rozwija myślenie hipotetyczne, czyli zdolność rozważania sytuacji niezgodnych z rzeczywistością, co w późniejszych latach przyda się choćby w nauce i rozwiązywaniu zadań tekstowych. Dziecko uczy się też, że fikcja ma swoje reguły – jeśli klocek lata, to zawsze w tej samej zabawie, a nie tylko czasem. Myślenie hipotetyczne ćwiczone w zabawie procentuje długo po okresie przedszkolnym.
Odgrywanie ról
Odgrywanie ról polega na tym, że dziecko wciela się w konkretną postać – rodzica, lekarza, zwierzę czy bohatera bajki – i naśladuje jej typowe zachowanie, sposób mówienia oraz relacje z innymi uczestnikami zabawy. To najbardziej rozbudowana forma zabawy symbolicznej przed pojawieniem się scenariuszy grupowych.
Wcielanie się w rolę wymaga od dziecka czegoś więcej niż samego naśladowania gestu – trzeba też dobrać odpowiedni ton głosu, słownictwo i reakcje pasujące do postaci. Czterolatek grający lekarza mówi inaczej niż wtedy, gdy jest sobą – używa krótkich, stanowczych zdań, bo tak zapamiętał zachowanie dorosłych. Dialog w zabawie, czyli wymiana kwestii między dzieckiem a jego rekwizytem lub partnerem zabawy, pojawia się właśnie na tym etapie i szybko się rozbudowuje. Dopasowanie języka do odgrywanej postaci jest wyraźnym sygnałem dojrzewającej wyobraźni społecznej.
Wybór roli zwykle odzwierciedla to, co dziecko ostatnio przeżyło lub zaobserwowało, dlatego repertuar powtarza się w podobnych wariantach u większości przedszkolaków:
- rodzic – karmienie, usypianie i upominanie „dziecka” w postaci lalki lub misia
- lekarz – osłuchiwanie pluszaka stetoskopem, wypisywanie „recepty” na kartce
- zwierzę – chodzenie na czworaka, szczekanie lub miauczenie, jedzenie z miski
- postać z bajki – naśladowanie charakterystycznego gestu lub zdania ulubionego bohatera
Typowym przykładem są wczesne odsłony zabawy w dom, gdy dwu- i trzylatek karmi lalkę łyżeczką, układa ją do snu albo przykrywa kocykiem, powtarzając proste zdania podpatrzone u rodzica.
Rola lekarza pojawia się szczególnie często tuż przed wizytą w przychodni czy szczepieniem – dziecko, które samo niedawno przeszło osłuchiwanie stetoskopem, chętnie odgrywa zabawę w lekarza, tym razem stojąc po drugiej stronie. Taka zamiana perspektywy pomaga oswoić stres związany z nieznaną sytuacją i daje poczucie kontroli, którego dziecku brakowało w gabinecie. Odgrywanie ról społecznych uczy też empatii, bo wymaga wyobrażenia sobie, jak czuje się i myśli ktoś inny. Zamiana ról z obserwowanej na odgrywaną bywa najskuteczniejszym sposobem oswajania trudnych doświadczeń.
Zabawy tematyczne grupowe
Zabawy tematyczne grupowe angażują kilkoro dzieci, zwykle od dwóch do czterech, które wspólnie ustalają scenariusz, podział ról i zasady obowiązujące przez czas trwania zabawy. Typowym przykładem jest zabawa w sklep, w której jedno dziecko jest sprzedawcą, drugie kasjerem, a pozostałe klientami płacącymi „pieniędzmi” zrobionymi z liści albo papieru.
Rozpoczęcie takiej zabawy wymaga etapu negocjacji, który z zewnątrz bywa niewidoczny, choć zajmuje realny czas – dzieci ustalają, kto będzie kim, co będzie pełnić funkcję pieniędzy, gdzie znajduje się „kasa”, a nawet ile kosztują poszczególne „towary”. Ta faza wymaga komunikacji grupowej znacznie bardziej rozwiniętej niż w zabawie samotnej, bo propozycję trzeba wypowiedzieć na głos, a czasem też obronić przed sprzeciwem rówieśnika. Dzieci, które nie potrafią jeszcze negocjować, częściej kończą taką zabawę konfliktem o role. Umiejętność negocjacji jest tu równie ważna jak sama wyobraźnia.
Repertuar tematów w zabawach tematycznych rośnie wraz z doświadczeniami dzieci – po wizycie u fryzjera pojawia się „salon fryzjerski”, po locie samolotem „lotnisko”, a po obejrzeniu bajki o strażakach „akcja gaśnicza” z wężem z ogrodowego sznurka. Im bogatsze doświadczenia dziecka poza domem, tym więcej scenariuszy potrafi zaproponować grupie. Rodzic zauważy czasem, że dzieci powtarzają tę samą zabawę tematyczną przez kilka dni z rzędu, dopracowując kolejne szczegóły fabuły. Powtarzalność tematu nie oznacza nudy, lecz pogłębianie i utrwalanie scenariusza.
Grupowy charakter tej formy zabawy uczy elastyczności społecznej – trzeba czasem zrezygnować z wymarzonej roli sprzedawcy na rzecz roli klienta, żeby zabawa w ogóle mogła się odbyć. Dzieci ćwiczą też cierpliwość, czekając na swoją kolej, oraz rozwiązywanie sporów bez udziału dorosłego, choćby przez rzucenie monetą lub liczenie „raz, dwa, trzy”. Ta forma zabawy pojawia się najpełniej pod koniec wieku przedszkolnego, gdy dzieci potrafią już utrzymać wspólną uwagę na jednym wątku przez dłuższy czas. Rozwiązywanie drobnych sporów bez interwencji dorosłego jest jedną z cenniejszych umiejętności ćwiczonych w grupie.
Korzyści zabawy symbolicznej dla rozwoju
Regularna zabawa symboliczna wspiera cztery powiązane ze sobą obszary rozwoju – poznawczy, językowy, społeczny i emocjonalny. Dziecko, które często bawi się na niby, ćwiczy myślenie abstrakcyjne, wzbogaca słownictwo, uczy się reguł relacji z innymi oraz zdobywa narzędzia do radzenia sobie z trudnymi emocjami.
- rozwój poznawczy – myślenie abstrakcyjne i rozważanie sytuacji hipotetycznych
- rozwój językowy – bogatsze słownictwo, dialogi i budowanie narracji
- rozwój społeczny – rozumienie ról, negocjacja i współpraca w grupie
- rozwój emocjonalny – nazywanie i oswajanie trudnych przeżyć poprzez odgrywanie ich w zabawie
Rozwój społeczny opiera się przede wszystkim na doświadczeniach zdobywanych we wspomnianych zabawach tematycznych grupowych, gdzie dziecko musi negocjować podział ról i przestrzegać wspólnie ustalonych zasad. Uczy się przy tym czekania na swoją kolej, ustępowania i bronienia własnego zdania w sposób akceptowany przez grupę. Te same umiejętności przenoszą się później na relacje w przedszkolu i szkole, gdzie współpraca z rówieśnikami jest równie ważna jak wiedza przedmiotowa. Doświadczenia z zabawy grupowej stają się wzorcem dla późniejszych relacji rówieśniczych.
Rozwój emocjonalny wiąże się najsilniej z odgrywaniem ról opisanym wcześniej, zwłaszcza tych związanych z trudnymi doświadczeniami, jak wizyta u lekarza czy pobyt w szpitalu. Odtwarzając stresującą sytuację we własnym tempie i na własnych warunkach, dziecko zyskuje poczucie kontroli, którego brakowało mu w rzeczywistej sytuacji. Dzieci zdobywają w ten sposób kontrolę nad własnym zachowaniem i emocjami, ucząc się nazywać stany, które trudno byłoby opisać wprost. Odtwarzanie trudnej sytuacji we własnym tempie bywa skuteczniejszą formą oswajania stresu niż rozmowa.